Thôn Vịnh Mốc là một làng chài thuộc xã Vĩnh Thạch (huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị), cách thị trấn Hồ Xá chừng 15km về hướng Đông Nam. Địa đạo Vịnh Mốc nằm sâu trong lòng quả đồi đất đỏ ba-dan, ngay sát chân đồi là bãi cát chạy dài hình vòng cung sát biển. Để giữ lấy đất, để chi viện cho đảo Cồn Cỏ và để ứng chiến với Mỹ ngụy ở bờ Nam sông Bến Hải, cuối năm 1965, tổ xung kích gồm có bốn người bổ nhát cuốc đầu tiên vào lòng đất để đào địa đạo. Chỉ với cuốc, xẻng và đuốc, suốt ba tháng trời ròng rã, với 18.000 ngày công, dân quân Vịnh Mốc tiếp tục dốc sức moi từ ruột đất một khối lượng đất khổng lồ là hơn 6 ngàn mét khối đất đá, tạo nên một đường hầm dài 2.034m và sâu từ 20 - 28m. Địa đạo có trục đường chính dài 768m, cao từ 1,5m - 1,8m, rộng từ 1 - 1,2m. Từ trục chính tỏa ra nhiều nhánh, mỗi nhánh thông với một cửa ra vào. Địa đạo có tất cả 13 cửa, gồm 7 cửa thông ra biển và 6 cửa từ trên đồi đi xuống. Tại các cửa hầm đều có khung gỗ chống đỡ, thường xuyên được gia cố cho khỏi sụt lở. Hai bên trục chính, cứ cách khoảng từ 3m - 5m, đều có khoét sâu vào thành từng ô nhỏ, mỗi ô là một hộ gia đình ăn ở và sinh hoạt. Trong địa đạo có 3 giếng nước, 1 bệnh xá, 1 nhà hộ sinh, 1 trạm phẫu thuật, bếp Hoàng Cầm, kho gạo, trạm đặt máy điện thoại, 1 hội trường có sức chứa chừng 50 người.

Địa đạo Vịnh Mốc được cấu thành 3 tầng: Tầng một (cách mặt đất 8 - 10m) là nơi sinh sống của nhân dân địa phương. Những năm chiến tranh ác liệt, địa đạo chứa đông nhất khoảng 1.200 người. Tầng hai (cách mặt đất 12 - 15m) là nơi đóng trụ sở Đảng ủy, ban chỉ huy các lực lượng vũ trang. Tầng ba (cách mặt đất khoảng 23m) là kho hậu cần, tiếp tế hàng cho chiến trường đảo Cồn Cỏ và miền Nam. Địa đạo Vịnh Mốc là một cấu trúc độc đáo, là nơi trú ẩn an toàn cho nhân dân, là nơi cố thủ chiến đấu của bộ đội và cũng là một kho hậu cần đủ sức cung ứng cho nhu cầu chiến đấu tại chỗ và miền Nam Việt Nam. Chính sự phân chia các tầng, mở ra nhiều cửa tỏa đi các hướng đã đảm bảo được độ an toàn tuyệt đối, tính cơ động của lực lượng vũ trang trong địa đạo. Trong chiến đấu chống Mỹ, với một diện tích không quá 1 ki-lô-mét vuông, Vịnh Mốc đã phải hứng chịu một khối lượng bom đạn khổng lồ của trên 1.000 trận oanh kích rải thảm của các loại phi cơ cường kích và pháo đài bay B52 của đế quốc Mỹ. Từ năm 1966 đến năm 1972, trung bình, mỗi người dân Vĩnh Linh phải hứng chịu trên đầu mình 7 tấn bom và 800 quả đạn đại bác từ ngoài biển bắn vào và từ bờ Nam bắn sang. Cũng từ địa đạo này, dân quân Vịnh Mốc đã tham gia đánh địch trên biển, trên không, vận chuyển lương thực, vũ khí và chi viện đắc lực cho đảo Cồn Cỏ. Trong suốt gần 2.000 ngày đêm ròng rã chiến đấu, đến năm 1972, khi chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ bị đánh bại, Hiệp định Paris ra đời, nhân dân Vịnh Mốc mới rời khỏi lòng đất trở về với đời sống bình thường.

Địa đạo Vịnh Mốc là một công trình lao động tập thể, anh dũng và đầy sáng tạo của Đảng bộ và quân dân Vịnh Mốc, là bằng chứng sáng ngời về chủ nghĩa anh hùng cách mạng trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước. Năm 1976, Bộ Văn hóa - Thông tin đã công nhận địa đạo Vịnh Mốc là di tích quốc gia và đưa vào danh mục những di tích đặc biệt quan trọng.

(Nguồn: báo Cần Thơ 2007)